Jedna z sesji XII Ogólnopolskiej Konferencji KCPU „Uzależnienia – Polityka, Nauka, Praktyka” poświęcona była używaniu nikotyny. To temat wciąż aktualny, szczególnie w kontekście prac nad zmianą ustawy o ochronie zdrowia oraz towarzyszącej jej debacie o bezdymowych formach używania nikotyny. 

W debacie tej bierzemy udział, ogłaszając i wysyłając do Ministerstwa Zdrowia nasze stanowiska. Zabraliśmy też głos na wspomnianej sesji „nikotynowej” (nagranie na stronie organizatora).

W krótkiej dyskusji po naszym pytaniu (1h20m34s) o stosunek do bezdymowego używania nikotyny jako elementu redukcji szkód, pojawiło się warte uwagi, choć niefortunne, sformułowanie o „Harm Reduction w wypaczonej formie” (1h26m07s):

– Tak o harm reduction, ale nie w wypaczonej formie produktów, które są szkodliwe, tylko w formie nikotynowej terapii zastępczej. Jak najbardziej… Oczywiście nikt nie twierdzi, że HR nie jest słuszną metodą, ale nie urządzenia do vaporyzowania, nie tytoń podgrzewany.

Dla potrzeb dyskusji – oraz refleksji – z wypowiedzią tą wypada się zgodzić i nie zgodzić. 

Co jest „wypaczone”?

Z jednej strony przyjmuje się, że urządzenia do vaporyzowania i tytoń podgrzewany są mniej szkodliwe niż tytoń palony – co jest faktem. Z drugiej strony jednak, zostały one wykluczone spośród narzędzi redukujących szkody ze względu na „wypaczoną formę” – gdzie formą właściwą jest nikotynowa terapia zastępcza. 

Trzeba tu zaznaczyć, że terapia nie jest redukcją szkód, przede wszystkim jednak zastanawia, co jest wypaczone w obecnie dostępnych alternatywach dla papierosów?

Nie jest to szkodliwość nikotyny, ponieważ ta jest niewielka w stosunku do palonego tytoniu, powodującego nie tylko nowotwory płuca i zawały czy udary, ale też doraźne osłabienie wynikające z odtlenienia przez tlenek węgla, obkurczenia naczyń krwionośnych, zatrucia organizmu. 

Profilaktyka, leczenie i redukcja szkód to odrębne działania i każde z nich służy zdrowiu publicznemu – czyli zdrowiu poszczególnych osób.

To co można uznać za wypaczone, to rzeczywiście forma bezdymowych zastępników. Składają się na nią głównie elementy wizualne oraz wymyślne nazewnictwo aromatów, tworzące z produktów nikotynowych zabawkę, smakołyk, frajdę, „głupotkę”.  

Wypaczeniem jest następnie dostęp młodzieży do tych substancji, praktycznie nie ograniczony od ich pojawienia się na rynku, czyli od ponad dekady!

Gdzie jest właściwy problem

Nie ma wątpliwości, że dostępność i formę zastępników trzeba uregulować – chodzi o wygląd opakowań i horrendalną ilość cukierkowych smaków, ale też o widoczność tych produktów w przestrzeni publicznej. Takie są zalecenia WHO z 2025 r.

Co budzi sprzeciw, to skojarzenie pojęcia redukcji szkód z „wypaczoną formą” dostępnych produktów.

Zabiegi marketingowe, hasła i obiegowe opinie bez źródeł głoszące nieszkodliwość alternatyw palenia to nie redukcja szkód, tylko nie ograniczone prawnie „pułapki” promocji skierowanej do dzieci – należy to jasno rozdzielić.

Tymczasem takie „pojęciowe pomieszanie” można było dostrzec nawet w wystąpieniach ekspertów podczas sesji, co budzi niepokój, gdyż zrównanie narzędzi zmniejszających szkodliwość używania danej substancji i groźnych dla zdrowia publicznego praktyk marketingowych jest błędem. Błąd ten grozi ograniczaniem bądź dążeniem do ograniczenia alternatyw dla palenia tytoniu, co pośrednio promuje palenie wśród osób używających nikotyny, a uzależnionych stawia przed wyborem: papierosy lub terapia, pozbawiając ich innych możliwości poprawy zdrowia.

Profilaktyka, leczenie i redukcja szkód to odrębne działania, służące zdrowiu publicznemu – czyli zdrowiu poszczególnych osób. W przypadku uzależnień, ograniczenie środków redukcji szkód przekłada się na zwiększoną szkodliwość społeczną używania substancji.

Odnośniki: 

• Zalecenia WHO i materiały na stronie dnia bez papierosa 2025: https://www.who.int/campaigns/world-no-tobacco-day/2025
• Strona konferencji: https://uzaleznienia2025.pl
• Nagranie z sesji nt. nikotyny: https://www.youtube.com/watch?v=cjbfeSN8aeM