Warszawa, 15 maja 2026 r.

Lek. med. Krzysztof Łanda
Ekspert Parlamentu Europejskiego w Dyrekcji
Generalnej ds. Parlamentarnych Służb Badawczych
Założyciel Fundacji Watch Health Care

Do autorów raportu pt. „Health outcomes associated with the use of e-cigarettes, heated tobacco products, and nicotine pouches. Joint Research Centre for the European Commission”, tj.:
Perez-Cornago, A., Sarasa-Renedo, A., Jarach, C., Wollgast, J., Maragkoudakis, P.

Szanowni Państwo,
Z dużą uwagą zapoznałem się z Państwa raportem przygotowanym dla Komisji Europejskiej pt. Health outcomes associated with the use of e-cigarettes, heated tobacco products, and nicotine pouches. Lektura tego dokumentu skłoniła mnie do przekazania Państwu moich uwag.

Cel opracowania jest szlachetny, jednak – moim zdaniem – wyciągnięte wnioski oraz zastosowana metodologia pozostawiają wiele do życzenia. Uważam, że zasadne byłoby wprowadzenie istotnych zmian zarówno do analizy, jak i samego raportu.
Poniżej przedstawiam najważniejsze spostrzeżenia i uwagi dotyczące Państwa opracowania:

1. Na stronie tytułowej widnieje data 2026, jednak warto zauważyć, że wyszukiwanie materiałów zostało zakończone w listopadzie 2024 r. („end of report extraction 11/2024”).
2. Poważną słabością analizy jest brak ograniczenia czasowego dla uwzględnianych publikacji. Analiza obejmuje raporty nawet z 2014 r., które musiały opierać się na badaniach pierwotnych prowadzonych jeszcze wcześniej – w okresie, gdy nie tylko stan wiedzy naukowej był inny, ale niektóre produkty nie były jeszcze dostępne na rynku. Wydaje się, że horyzont czasowy analizy powinien zostać ograniczony do ostatnich 3–5 lat. W przeciwnym razie trudno uznać przedstawione wnioski za obiektywne i oparte na aktualnym stanie wiedzy naukowej.
3. Dla wszystkich użytkowników raportu kluczowe znaczenie ma metodologia. Warto podkreślić, że raport opiera się na dowodach wtórnych, tj. analizie źródeł wtórnych, a wnioski nie zostały wyprowadzone bezpośrednio z badań pierwotnych (zgodnie z zasadami EBM – medycyny opartej na dowodach naukowych). W Tabeli 1 spośród 32 uwzględnionych raportów z lat 2014–2024 jedynie osiem (8) zostało wyraźnie oznaczonych jako opracowane na podstawie przeglądów systematycznych. Co więcej, aż dziesięć (10) raportów uwzględnionych w analizie pochodzi sprzed 2020 r. Wydaje się to istotnym ograniczeniem Państwa pracy.
   Odrzucenie raportów, które nie były oparte na przeglądach systematycznych, oraz raportów starych (opracowanych przed 2023 r. lub przynajmniej przed 2021 r.) prowadziłoby do zupełnie innych wniosków niż te przedstawione w Państwa opracowaniu. Ma to fundamentalne znaczenie dla trwających i przyszłych debat związanych z aktualizacją unijnej Dyrektywy Tytoniowej.
   W Unii Europejskiej istnieje wiele nadrzędnych aktów prawnych nakazujących tworzenie legislacji UE w oparciu o aktualne i najlepsze dostępne dowody naukowe, a nie o przestarzałe raporty bazujące na jeszcze starszych badaniach pierwotnych oraz nieopracowane metodą przeglądu systematycznego.
   Na podstawie informacji zawartych w Tabeli 1 warto również zauważyć, że – poza jednym raportem WHO z 2015 r. – żaden inny raport WHO uwzględniony w analizie nie był oparty na przeglądzie systematycznym.
4. Kilkakrotnie wskazują Państwo, że nie istnieją wystarczające dowody pochodzące z badań o długim okresie obserwacji dotyczących nowych produktów służących rekreacyjnemu przyjmowaniu nikotyny. Należy jednak zauważyć, że niektóre wnioski nie wymagają wieloletnich badań, aby mogły zostać wyciągnięte.
   Przykładowo, trudno podejrzewać saszetki nikotynowe o działanie rakotwórcze, ponieważ nie zawierają one toksyn obecnych w tytoniu, lecz jedynie celulozę, substancje smakowe i farmakopealnie czystą nikotynę. Sama nikotyna nie jest substancją rakotwórczą.
   Natomiast palenie tradycyjnych papierosów stanowi poważny czynnik ryzyka wielu nowotworów, w tym nowotworów jamy ustnej, gardła i krtani.
   Niestety, Państwa raport nie zawiera żadnych wniosków dotyczących potencjalnej szkodliwości saszetek nikotynowych w porównaniu z tradycyjnymi papierosami, opartych na ilościowej analizie systematycznej. W związku z tym mogą Państwa zainteresować analizy i wnioski, wynikające ze oceny chemicznej systematycznych badań pierwotnych, przytoczonych poniżej.
5. Z punktu widzenia polityki [nikotynowej] opartej na dowodach naukowych, najważniejsze są badania porównawcze względem zwykłych papierosów. Kluczowe znaczenie ma tutaj analiza ilościowa, która – jak wykazał przywoływany poniżej przegląd systematyczny – jest możliwa do przeprowadzenia.
   W Państwa raporcie brakuje odniesienia do tradycyjnych papierosów, które stanowią największe zagrożenie dla zdrowia publicznego. Moim zdaniem ocena toksyczności zwykłych papierosów nie może być pomijana i powinno się ją uwzględniać w większym stopniu.
6. WHO nie prowadzi otwartych debat opartych na dowodach naukowych.

Jestem głównym autorem przeglądu systematycznego badań pierwotnych przeprowadzonego w trzech odrębnych ścieżkach oceny. Z przyjemnością podejmę z Państwem polemikę, jeśli znajdzie się miejsce i czas na dyskusję opartą na „najlepszych dostępnych dowodach”. Analizy są dostępne pod następującymi adresami:

Streszczenie wykonawcze:

• https://krislanda.eu/media/thr-tobacco-harm-reduction-systematic-review-przeglad-systematyczny/

Pełne teksty 3 przeglądów systematycznych [PDF]: 

• https://www.rynekzdrowia.pl/Plik/207959.html
• https://www.rynekzdrowia.pl/Plik/207960.html
• https://www.rynekzdrowia.pl/Plik/207961.html

PRZEGLĄD INSTRUMENTÓW POLITYKI ANTYNIKOTYNOWEJ STOSOWANYCH NA ŚWIECIE:

• https://www.korektorzdrowia.pl/kasp/instrumenty-polityki-antynikotynowej/

Jeżeli któraś z moich uwag wymaga korekty, coś źle zrozumiałem lub popełniłem błąd, uprzejmie proszę o wskazanie tego bądź odniesienie się do moich uwag w ewentualnej odpowiedzi.

Z wyrazami szacunku,
Krzysztof Łanda

Tekst orginalny [pdf]»